Geheimhouding versus veiligheid: wie krijgt het laatste woord?

Het medische beroepsgeheim is een breed gedragen en belangrijk beginsel, want wie hulp zoekt bij een arts, moet kunnen vertrouwen op geheimhouding. Er bestaan echter momenten dat dit vertrouwen onder druk komt te staan, bijvoorbeeld wanneer een strafrechtelijke procedure zich aandient. Op 1 juli 2025 heeft de Hoge Raad een belangrijk arrest gewezen over de grenzen van het medisch beroepsgeheim in het strafrecht. De kern van de zaak draait om de vraag of de overheid medische gegevens van een verdachte mag gebruiken voor het vaststellen van een stoornis, zelfs als die verdachte elke medewerking weigert. Ofwel: mag het beroepsgeheim doorbroken worden om een stoornis vast te stellen? En welk belang weegt zwaarder, het recht op privacy van verdachten of het beschermen van de samenleving door een TBS maatregel? (1)

 

De verdachte in deze zaak wordt geconfronteerd met ernstige beschuldigingen: poging tot verkrachting, mishandeling en wederrechtelijke vrijheidsberoving van twee verschillende vrouwen. De incidenten vonden plaats in de vroege ochtend op afgelegen plekken, waarbij de slachtoffers willekeurig leken te zijn gekozen.

De verdachte weigert inhoudelijk mee te werken aan het psychiatrisch onderzoek in het Pieter Baan Centrum en geeft geen toestemming voor inzage in zijn medische verleden. Daarom wordt hij aangemerkt als een zogenaamde ‘‘weigerende observandus’. Hiermee ontstaat een probleem: hoe kan de rechter beoordelen of sprake is van een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de geestesvermogens, als de verdachte zelf geen medewerking verleent? Zonder dit oordeel kan een rechter geen TBS opleggen, terwijl dit wellicht wel wenselijk is. 

Opvallend is dat de verdachte in 2010 al eerder is veroordeeld tot vijftien jaar gevangenisstraf voor de moord op zijn toenmalige vriendin. Destijds weigerde hij eveneens medewerking aan gedragskundig onderzoek.

 

Het beroepsgeheim verplicht artsen tot geheimhouding van alles wat hen in de behandelrelatie ter ore komt. (2) Doorbreking is slechts toegestaan in uitzonderlijke gevallen, bijvoorbeeld bij een wettelijke meldplicht, een conflict van plichten, bijvoorbeeld acuut en ernstig gevaar voor derden of uiteraard met toestemming van de patiënt zelf.(3)

Dat geldt ook tegenover politie en justitie.(4) Het doorbreken van het beroepsgeheim voor politie of justitie kan op basis van een zogenoemd conflict van plichten gerechtvaardigd zijn, met name wanneer daarmee ernstige schade als gevolg van strafbaar gedrag kan worden voorkomen. Te denken valt aan situaties waarin een arts bij (een vermoeden van) kindermishandeling besluit de autoriteiten in te schakelen om verder gevaar te stoppen. Voor een dergelijke doorbreking geldt dat de dreiging voor de patiënt of voor anderen concreet en daadwerkelijk moet zijn. Bovendien mag er geen minder ingrijpend alternatief beschikbaar zijn om het gevaar af te wenden. Wanneer een arts na zorgvuldige belangenafweging besluit informatie te delen met politie of justitie, dient hij het beroepsgeheim zo beperkt mogelijk te schenden. Dat betekent dat uitsluitend die gegevens worden verstrekt die strikt noodzakelijk zijn voor het beoogde doel.(5)

Daarnaast heeft de wetgever voorzien in een specifieke regeling voor het strafrecht, om te voorkomen dat verdachten door middel van zwijgen een passende maatregel kunnen ontlopen. Artikel 37a lid 6 t/m 9 Sr regelt deze bevoegdheid van de officier van justitie; op last van de officier van justitie adviseert de zogenaamde Adviescommissie Gegevensverstrekking Weigerende Observandi (AGWO) over de aanwezigheid en bruikbaarheid van medische gegevens bij externe instellingen. In dit geval stelt de AGWO dat er bij verzorgingsinstellingen, zoals Arkin, waar de verdachte behandeld is, relevante gegevens aanwezig zijn  die kunnen helpen vaststellen of er sprake is van een stoornis ten tijde van de begane feiten.(6)

 

De verdachte verzette zich tegen het gebruik van de bij Arkin opgeslagen gegevens: 

De verdachte beroept zich verder op het recht op privacy van zijn ex-vriendin, over wie hij kennelijk verklaarde bij Arkin:
 

Het hof toonde zich een koele minnaar voor de argumenten van de verdachte. Er bestaan veel aanwijzingen voor een stoornis, maar zonder het Arkin-rapport kan er geen definitieve conclusie worden getrokken; de gegevens hebben een ‘substantiële toegevoegde waarde’ voor het onderzoek naar de toerekenbaarheid. Daarnaast is er, gelet op de eerdere veroordeling, een grote kans op recidive. Het hof acht daarom de inbreuk op de privacy van de verdachte proportioneel. De Hoge Raad bevestigt de toets van het hof. 

 

In deze uitspraak wordt uiteindelijk mede op grond van het algemeen belang een uitzondering gemaakt op het beroepsgeheim. Dat het beroepsgeheim niet absoluut is, zeker wanneer de veiligheid van de samenleving op het spel staat, is een goede zaak. Voor weigerachtige verdachten kan het stelsel van de AGWO een uitkomst bieden als de inperking proportioneel is. De medische voorgeschiedenis, mits deze relevant is, speelt alsnog een rol bij de beslissing om TBS op te leggen.