Van stethoscoop naar strafbank: het tuchtrecht onder de loep

Bijna de helft van alle artsen zegt meer onderzoek te doen dan eigenlijk nodig is. Niet omdat het medisch noodzakelijk is, maar uit angst voor klachten en mogelijke juridische gevolgen. (1) De cijfers van de enquête van artsenvakblad Medisch Contact liegen er niet om: de zorg en (de angst voor) het recht zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. 

 

Artsen nemen dagelijks beslissingen die direct ingrijpen in het leven en de gezondheid van patiënten. Tegelijkertijd bevinden patiënten zich vaak in een kwetsbare en afhankelijke positie. Zij moeten kunnen vertrouwen op de deskundigheid van hun zorgverleners. Wat als dit vertrouwen ontbreekt? 

 

Elke beslissing van een arts, groot of klein, kan directe gevolgen hebben voor de gezondheid van een patiënt. Dit is een verantwoordelijkheid die zwaar gevoeld wordt door artsen en dat gevoel wordt versterkt door mogelijk vergaande juridische gevolgen van een fout. Zo blijkt ook uit de onderbouwing van een bedrijfsarts die deelnam aan de enquête: "Nu werk ik steeds defensiever, uit angst voor weer een klacht, en ben ik niet meer de spontane arts die ik vroeger was”. (2)

 

De verwevenheid van de zorg en het tuchtrecht werpt een lastige vraag op: liggen artsen tegenwoordig te veel onder een vergrootglas, of is een streng systeem met stevige consequenties juist nodig om de kwaliteit van onze verzorgingsstaat te bewaken?

 

Artsen in angst

Het tuchtrecht is bedoeld om de kwaliteit van de beroepsuitoefening te bewaken en het vertrouwen van patiënten in de gezondheidszorg te beschermen. (3) In Nederland kunnen patiënten een tuchtklacht indienen wanneer zij van mening zijn dat een arts niet heeft gehandeld zoals van een bekwaam en redelijk handelend arts mag worden verwacht. (4) Een voorbeeld uit de rechtspraak toont aan hoe snel artsen te maken kunnen krijgen met het tuchtrecht, met name wanneer het gaat om situaties die niet binnen de reikwijdte van bestaande wetgeving vallen. In een uitspraak van de rechtbank Limburg uit 2017 werd een gynaecoloog veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding van ruim 30.000 euro (5). Hij was niet voldoende nagegaan of de tolk van een niet–Nederlandssprekende patiënt de gevolgen van een ingrijpende operatie voldoende had toegelicht, aldus de rechter. 

 

Hoewel het tuchtrecht formeel een instrument is om de kwaliteit van de zorg te verbeteren, ervaren artsen het als een zwaard van Damocles dat boven hun hoofd hangt. De voorzitter van artsenfederatie KNMG Jurriaan Penders benadrukt dat het systeem angst en onzekerheid oproept bij artsen.(6) Dit kan ertoe leiden dat zij zich minder vrij voelen in hun medisch handelen en voorzichtig worden in hun besluitvorming. Zo blijkt dat bijna de helft van de artsen meer onderzoek doet dan nodig is en vaker doorverwijst uit vrees voor een klacht. (7) De oorzaak van de angst bij artsen is uiteenlopend. Zoals het eerder aangehaalde voorbeeld van de Limburgse gynaecoloog aantoont, staat vooral de onzekerheid die het tuchtrechtelijke systeem veroorzaakt op gespannen voet met de handelsvrijheid van artsen.  

 

Een ontwikkeling met enkel verliezers: langere wachttijden en onnodige spanning door onderzoeken die niet nodig zijn. Daarnaast is de verwachting van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu dat de zorguitgaven tot 2060 blijven stijgen. (8) Is dit tij te keren en is de angst van artsen terecht?

 

Is de angst terecht? 

Uit de cijfers blijkt dat de kans op een zware sanctie beperkt is. In 2023 stonden meer dan 380.000 zorgverleners geregistreerd in het BIG-register.(9) Dat jaar werden ongeveer 1.000 tuchtklachten ingediend, waarvan het Centraal Tuchtcollege slechts in 8 gevallen een schorsing of doorhaling oplegde, waardoor deze zorgverleners niet meer mochten werken.(10)  De kans dat een arts daadwerkelijk uit zijn of haar functie wordt gezet, is daarmee extreem klein. Dit wordt ook benadrukt door advocaat Oswald Nunes: “Eerlijk gezegd vind ik het een beetje buitenproportioneel om zo gefrustreerd of angstig te zijn over het tuchtrecht”. (11) 

 

Toch blijft de vrees bij artsen leven. Sara-Joan Pinto, klinisch epidemioloog, besloot onderzoek te doen naar tuchtrechtelijke uitspraken. “Als de klachten gaan over een situatie waarover geen wet, medische richtlijn of protocol bestaat, is er tachtig procent meer kans dat een klacht gegrond wordt verklaard” (12). “Als arts sta je met 2-0 achter”, aldus Pinto.

 

Legt het recht de verzorgingsstaat het vuur aan de schenen?

Hoewel het tuchtrecht bedoeld is als waarborg voor kwaliteit en vertrouwen, lijkt het in de praktijk een klimaat van defensief handelen en stress te creëren. Hoewel uit de rechtspraak blijkt dat de kans op een zware sanctie klein is, ervaren veel artsen de dreiging als groot. 

 

Eén ding is zeker: er is sprake van een ongemakkelijke tegenstelling. Een systeem dat patiënten moet beschermen, kan onbedoeld juist leiden tot defensieve zorg, hogere kosten en langere wachttijden. Hoewel tuchtrecht in veel gevallen ook een mogelijkheid biedt voor patiënten om hun rechten geldig te maken, blijft het een uitdaging om het tuchtrecht zo in te richten dat het recht doet aan zowel de patiënt als ook de arts.

 

1. https://www.medischcontact.nl/actueel/laatste-nieuws/artikel/ik-ben-niet-meer-de-spontane-arts-die-ik-vroeger-was-1

2. https://www.medischcontact.nl/actueel/laatste-nieuws/artikel/ik-ben-niet-meer-de-spontane-arts-die-ik-vroeger-was-1

3. Tuchtrecht | KNMG

4. Tuchtrecht | KNMG

5. Rechtbank Limburg, 18 oktober 2017, ECLI:NL:RBLIM:2017:9987.

6. KNMG: Tuchtrecht veroorzaakt angst en onzekerheid bij artsen

7. https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2553770-artsen-vrezen-tuchtrecht-en-komen-patienten-dan-maar-tegemoet

8. https://www.rivm.nl/nieuws/zorguitgaven-blijven-tot-2060-stijgen-gemiddeld-met-28-procent-per-jaar

9. https://www.bigregister.nl/over-het-big-register/cijfers/verloop-over-5-jaar

10. https://medtzorg.nl/wp-content/uploads/2025/02/Angst-voor-tuchtrecht-is-buitenproportioneel-in-verhouding-tot-kans-op-klacht.pdf

11. https://medtzorg.nl/wp-content/uploads/2025/02/Angst-voor-tuchtrecht-is-buitenproportioneel-in-verhouding-tot-kans-op-klacht.pdf

12. https://www.onderzoekscollectiefspit.nl/artikels/angst-voor-het-medisch-tuchtcollege-als-arts-sta-je-al-met-2-0-achter